اقتصاد دیجیتال در آستانه فروپاشی/گفتوگو با پنج کسبوکار آنلاین و مشکلاتشان در روزهای قطع ارتباطات
اکنون که درحال نوشتن این گزارش هستیم، ۲۰۷ ساعت از سقوطمان به قعر دره تاریک ارتباطات می گذرد. دیگر پذیرفتهایم کلیدی که ساعت ۲۱ پنجشنبه ۱۸ دیماه زده شد و ایران را به عصر خاموشی دیجیتال برد، بیسابقهترین قطعی با انبوهی از مشکلات و گرفتاریهاست که تا سالها در خاطره جمعی همه ما باقی میماند.
اکنون که درحال نوشتن این گزارش هستیم، ۲۰۷ ساعت از سقوطمان به قعر دره تاریک ارتباطات می گذرد.
دیگر پذیرفتهایم کلیدی که ساعت ۲۱ پنجشنبه ۱۸ دیماه زده شد و ایران را به عصر خاموشی دیجیتال برد، بیسابقهترین قطعی با انبوهی از مشکلات و گرفتاریهاست که تا سالها در خاطره جمعی همه ما باقی میماند. در این روزهای خاموشی مطلق ارتباطات، ما از جهان برکناریم و در سکون، سکوت و تنهایی به آنچه مجبوریم داشته باشیم، قانع شدهایم. اینترنت در معنای واقعیاش وجود ندارد، پیامکها تازه بعد از ۱۰۰ ساعت وصل شدهاند، اینترنت داخلی کفاف نمیدهد، موتورهای جستوجوی بومی و پیامرسانهای داخلی کار نمیکنند، تلفنهای بینالملل هم که یکطرفه باز شدهاند و در پلتفرمها و وبسایتها هم نمیشود نظر و کامنت گذاشت. حالا و در این شرایط تعلیق زندگی و همهچیز فکر میکنید، پلتفرمهای آنلاین، کسبوکارهای نوآور و آنها که حیات و مماتشان به اینترنت و ارتباطات گره خورده، چه اوضاعی دارند؟ پاسخ یک کلمه است؛ فاجعه.
بازتوانی و تابآوری کسبوکارها
آنچه تا الان از قطعی ارتباطات میدانیم این است که در هیچ دورهای مشابهاش را ندیدهایم. از بیخ و بن همه روزنههای ارتباطی بسته شده و گرچه مسئولان مطابق معمول وعده و وعید میدهند که بهزودی زمان بازگشاییها فرا میرسد، فعلاً تنها واقعیت موجود قطعبودن همه راههای ارتباطی به جهان آزاد است. در چنین شرایطی، تقریباً همه کسبوکارهای فعال حوزه اقتصاد دیجیتال به حالت نیمهتعطیل درآمدهاند. هنوز ششماه از اختلال و قطعی اینترنت و خسارتهای آن طی جنگ 12روزه نگذشته است اما دوباره مشابه همان وضعیت ولی گستردهتر و شدیدتر حاکم شده است.
کسبوکارها هنوز به مرحله آواربرداری و برآورد خسارتهای قطع ارتباطات نرسیدهاند اما در روزهای گذشته برخی کسبو کارها مثل اسنپ، از کاهش ۵۰۰ میلیاردی فروش روزانه کسبوکارهای فعال در این پلتفرم گزارش داده است. صرفنظر از اعداد و ارقام برآورد خسارتها که بسته به شیوه محاسبه و مرجع اعلامکننده، از روزی ۱۵۰ میلیون دلار خسارت به ازای هر ساعت قطعی تا ضرر 2/5 همتی تجارت اجتماعی در یکهفته قطعی ارتباطات تا تحمیل زیان هزار میلیارد تومانی در هر دو روز، موضوع بازتوانی و تابآوری کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال در شرایط فعلی است.
جبران خسارتها سالها طول خواهد کشید و شاید در مواردی نیز جبرانپذیر نباشد، اما نگرانی اصلی ضربهای است که قطعیها به پیکر کسبوکارهای فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال کشور وارد میکند. ما با چندین کسبوکار آنلاین مطرح کشور در حوزههای فروش آنلاین طلای آبشده، تبادل رمزارز، تاکسی اینترنتی، زیرساخت ابری و بیمه آنلاین صحبت کردیم. آنچه مدیران این کسبوکارها درباره وضعیت فعلیشان و نگرانیهایشان به ما گفتند، تقریباً مشابه یکدیگر بود؛ کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال تنها با دسترسی به ارتباطات آزاد کارکرد دارند و خاموشی جریان ارتباطات، امنیت سرمایه و دادههای کاربران آنها را بهخطر میاندازد و بیاعتمادی را تشدید میکند.
آسیبهای قطعی فراتر از لایه کسبوکاری است
میلی، بزرگترین پلتفرم خریدوفروش آنلاین طلای آبشده در کشور است. کسبوکاری که ۱۷ و نیم میلیون کاربر دارد و حجم معاملات طلای آن به ۱۹تن میرسد. امیرحسین صدقی، مدیر روابط عمومی این پلتفرم میگوید، قطعی اینترنت و پیامرسانی، مشکلات زیادی برای کاربران این پلتفرم در دریافت رمز یکبار مصرف، کشف نرخها و ارائه خدمات پشتیبانی ایجاد کرده که گرچه توانستهاند بخشی از آنها را رفع کنند، ولی معضل اصلی همچنان پابرجاست.
او به هممیهن میگوید: «در میلی هماکنون خدمات خریدوفروش طلا، قیمتگذاری و تحویل طلا بهصورت پایدار انجام میشود و کاربران میتوانند از طریق شعب فعال میلی خدمات مورد نیاز خود را انجام دهند. بااینحال قطعی بر بخش پشتیبانی ما اثر زیاد گذاشته و راههای ارتباطمان با کاربران را بهشدت محدود کرده است.»
صدقی به چالش قیمتگذاری اشاره میکند که درنتیجه مسدودشدن راههای ارتباط با بازارهای بینالمللی ایجاشده و پلتفرمها و در سطحی دیگر، کاربران را دچار مشکل کرده است: «ما ناچار شدهایم از مسیرهای جایگزین قیمتگذاری استفاده کنیم. مکانیزم کشف قیمت در میلی هماکنون ترکیبی از قیمت معاملات در لایه بنکداری میلی و نرخهایی است که اتحادیه طلا و جواهر اعلام میکند.»
مدیر روابط عمومی میلی معتقد است، تبعات قطعی ارتباطات بینالملل و اختلال در راههای ارتباطی، فراتر از لایه کسبوکاری است. او میگوید: «خاموشی ارتباطات آسیبهای زیادی به زیستبوم اقتصاد دیجیتال وارد میکند که یکی از جدیترین آنها زایلشدن اعتماد کاربران به کسبوکارها است. وقتی اینترنت قطع شود و امکان دسترسی وجود نداشته باشد، اضطراب و نگرانی نیز در میان کاربران افزایش مییابد که خود به تغییر رفتار در مواجهه با پلتفرمها میانجامد.»
مدیر ارتباطات نوبیتکس نیز معتقد است، اختلال و قطعی اینترنت، اعتماد کاربران را در پلتفرمهای رمزارزی زایل میکند و حق آنها را برای دسترسی به داراییهایشان از بین میبرد. حدیث خسروی به هممیهن میگوید: «در پلتفرمهای تبادل رمزارز، سازوکار اصلی دسترسی امن و پایدار به شبکههای بلاکچینی است. وقتی دسترسی به شبکه قطع باشد، عملاً کاربران از دسترسی به داراییشان و برداشت رمزارزی محروم میشوند.»
تامین امنیت دارایی، یکی از مهمترین وظایف پلتفرمهای رمزارزی است. این کسبوکارها معمولاً دارای سیستمهای مانیتورینگ کیفپولها، امنیت، شبکه و زیرساخت هستند که همگی نیز بر بستر اینترنت بینالملل سوار هستند. آنطور که مدیر ارتباطات نوبیتکس میگوید در هنگام قطعی اینترنت، عملاً پلتفرها از امکان مانیتورینگ سیستم محروم میشوند و بهناچار تصمیمهای دشوارتری میگیرند: «ما برای اینکه بتوانیم به وظیفه خودمان در تامین امنیت دارایی کاربران عمل کنیم، ناچار هستیم شارژ کیف پولهای گرم را به حداقل برسانیم. چراکه امکان مانیتورینگ سیستم را نداریم و هرلحظه ممکن است داراییها را از دست بدهیم. کاهش شارژ کیف پولها بهمعنای ازدسترفتن فرآیندهای خودکار تسویهحساب با کاربران است. درنتیجه فرآیندها کندتر و طولانیتر میشوند و ارائه خدمات پشیبانی با دشواری بیشتری صورت میگیرد.»
خسروی با یادآوری تلاشهای شبانهروزی تیمهای عملیات، فنی، پشتیبانی و زیرساخت در نوبیتکس برای ارائه خدمات مطلوب به کاربران تاکید میکند که قطع ارتباطات، حقوق افراد برای کسب درآمد و سودآوری را از بین میبرد و آنها را از دسترسی به فرصتهای معاملاتی محروم میکند.
فعالیت در وضعیت اسفبار ممکن نیست
قطعی اینترنت در مقطع فعلی، یک قطعی تمامعیار ارتباطاتی است که کسبوکارهای حوزه زیرساخت و شبکه را نیز متأثر کرده است. ما با شرکت آروانکلاد تماس گرفتیم. آروان یک زیرساخت توزیعشده داخلی و بینالمللی ابری است و کسبوکارهای کوچک و بزرگ متنوعی از این زیرساخت برای ارائه سرویسها و خدمات آنلاین خود به کاربران استفاده میکنند. مدیر روابط عمومی این شرکت میگوید، در روزهای گذشته با مشکلات باورنکردنی مواجه شدهاند که تمامی هم ندارد: «ارتباط ما با خارج از کشور و پاپسایتهای داخلی و بینالمللی ازبینرفته و وبسایتها ـ چه در داخل ـ چه در خارج ـ بهطور کامل باز نمیشدند. ما بهصورت دستی مشکلات را حل کردیم اما بسیاری از مشکلات دیگر، خودشان را نشان دادند. همه دارند به مشکل میخورند و هرچه هم میگذرد، موارد و مشکلات بیشتری خودشان را نشان میدهند. برای نمونه کاربران قادر نبودند به پنل کاربریشان وارد شوند و سرویسهایشان را مدیریت کنند.»
هستی شهریزفر تاکید دارد که اختلال و قطعی، تاثیر بسیار مخربی بر کیفیت سرویسها داشته بهطوریکه برخی وبسایتها امکان تمدید گواهینامههای خود را نیز ندارند. او اشاره میکند که در پی قطع اینترنت دیتاسنترها، آروانکلاد حتی امکان دسترسی و رصد وضعیت سرویسهای خارج از کشور خود را ندارد و این وضعیت به اعتبار این کسبوکار نیز آسیب میرساند: «نبود ارتباط و امکان دسترسی به مشتریان خارجیمان و همینطور دسترسی آنها با زیرساختهای آروان، علاوه بر مختلکردن سرویسها به وجهه و اعتبار بینالمللی آروان ضربه میزند و درآمدهای این کسبوکار را کاهش میدهد. ما معتقدیم که ادامه چنین وضع اسفبار و ناباورانهای، ناممکن است.»
قطع خدمات پشتیبانی و کاهش فروش
اثر قطعی ارتباطات بر پلتفرمهای تاکسی آنلاین، مشهودتر از دیگر کسبوکارهای حوزه اقتصاد دیجیتال است. پنجشنبهشب دوهفته پیش که ارتباطات قطع شد، تاکسیهای آنلاین نیز امکان سرویسدهی نداشتند. با بازشدن جریان اینترنت ملی از روز جمعه، خدمات حملونقل نیز با آهنگی کند از سر گرفته شد که کماکان نیز ادامه دارد. معضل اصلی پلتفرمهای تاکسی آنلاین، قطعشدن راه ارتباطی با رانندگان و کاربران است.
نگار عرب، مدیر روابط عمومی تپسی به هممیهن میگوید: «تعامل ما با کاربران بعد از اتصال به اینترنت ملی، همچنان قطع است. امکان ارسال پیامک و پوشنوتیفیکیشن وجود ندارد و کاربرانی نیز که بههردلیل از اپلیکیشن خارج شدهاند امکان ورود را ندارند. یعنی کاربران جدید تپسی نمیتوانند وارد هیچیک از سرویسهای تپسی شوند.»
در کسبوکارهای آنلاین حوزه بیمه نیز وضعیت پیچیده است. فرناز سلیمی، مدیر روابط عمومی پلتفرم ازکی به هممیهن میگوید، میانگین فروش بیمهنامههای غیرضروری در ازکی ۶۷ درصد کاهش یافته و بهدلیل قطع ارتباطات، کیفیت خدماتشان در بخشهای مختلف افت کرده است.
او میگوید: «با قطع سامانههای ارسال کدهای یکبار مصرف تمدید یا خرید بیمهنامه و نبود راه ارتباطی، کاربران به مشکلات زیادی برخورد کردهاند. بهطوریکه ۳۰ درصد از کاربران پلتفرم ازکی در روزهای قطعی اینترنت نتوانستهاند با این پلتفرم ارتباط برقرار کنند؛ یعنی نه از طریق کد، نه از طریق ارتباط تلفنی و نه از هیچ راه دیگری، امکان برقراری ارتباط وجود نداشت.»
او اضافه میکند: «در بخش بیمه بدنه نیز بهدلیل قطعبودن مسیر ارتباطی، فرآیندها به کندی و با تأخیر زیاد انجام میگیرد و کیفیت خدمات ۲۰ درصد افت کرده است.»
الگوی تکرارشونده و فراموشی توسعه زیستبوم
مسدودسازی جریان اینترنت و خاموشی ارتباطات از منظر تبدیلشدن به موضوعی تکرارشونده نیز نگرانکننده است. قطعی اخیر ازیکسو نشان میدهد که از تجربههای گذشته و هشدارهایی که فعالان این عرصه درباره تبعات انسداد و اختلالها دادهاند، شنیده نشده و ازآنسو نیز پیامی ضمنی را به کاربران میدهد که در وضعیتهای بحرانی و شرایط اضطراری، نمیتوان به کسبوکارهای آنلاین اتکا کنند. کاهش اعتماد و اتکاپذیری در پلفترمهای آنلاین، فقط یک روی سکه خاموشی ارتباطی در لایه خدمترسانی پلتفرمهاست.
در همینحال بسیاری نگرانند که ادامه وضعیت بلاتکلیفی کسبوکارها و روشننبودن زمان بازگشایی ارتباطات بینالملل ممکن است رشد و توسعه زیستبوم اقتصاد دیجیتال کشور را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. زیستبومی که همواره از فقدان سرمایه و غیاب سرمایهگذاران در رنج بوده است. ازیکطرف، تحریمها مانع ورود سرمایهگذاران بینالمللی میشوند و ازآنطرف نیز با اقداماتی مانند قطع ارتباطات بینالملل، احتمال مشارکت همان تعداد اندک سرمایهگذاران خطرپذیر در این حوزه را نیز به صفر میرساند.
دراینزمینه نگار عرب میگوید: «سرمایهگذاران با چنین اتفاقهایی، علاقهشان به سرمایهگذاری را از دست میدهند. چراکه اقتصادی که هرلحظه بیم خاموشیاش میرود و مهمتر از آن پیشبینیپذیر هم نیست، چیز زیادی برای عرضه ندارد که سرمایهگذار خطرپذیر به آن ورود کند.»
پیامد دیگر چنین وضعیتی، عقبماندگی در مسیر رشد و توسعه است. در خاموشی دیجیتالی که امروز تجربه میکنیم، خود کسبوکارها نیز چشمانداز امیدوارکنندهای ندارند. چالشهای روزمره آنچنان زیاد است که فرصت به برنامهریزی بلندمدت نمیرسد. وضعیتی که سلیمی آن را چنین تشریح میکند: «کسبوکارها در وضعیت فعلی برای بقا، زندهماندن و تابآوری تلاش میکنند. در این شرایط نهاد و متولی پاسخگویی هم وجود ندارد که بهصورت شفاف و روشن وضعیت را تشریح کند. اگر اظهارات دولتمردان درباره توسعه اقتصاد دیجیتال و توسعه پلتفرمها را با حقوق اولیه و بدیهی کسبوکارها برای دسترسی به اینترنت مقایسه کنید، آشکار است که در این فضا صحبتکردن از رشد و توسعه اقتصاد دیجیتال بیمعنی است.»
در دهمین روز خاموشی، سینه هر ایرانی مصیبتنامه زجر و رنج است. گرچه دوشب پیش اینترنت برای ساعاتی کوتاه و بهصورت محدود در برخی اپراتورها باز شد، ولی هیچکس نمیداند، کی دوباره روشنایی را میبینیم. حالا همهمان عاملیتهایی ناگزیر با تجربههایی منحصربهفردیم که دعا میکنیم زودتر به آغوش جهان برگردیم. کسبوکارهای آنلاین هم که بعد از جنگ 12روزه، دوره دشواری از تابآوری را پشتسر گذاشته بودند و با تقلای زیادی حیاتشان را ادامه دادند، حالا نگراناند. چنین که پیداست، بسیاریشان بهخصوص کسبوکارهای کوچک و متوسط بعید است موفق شوند گلیمشان را از آب بیرون بکشند. پیشبینی آینده معمولاً دشوار است اما در این مورد بهخصوص بهنظر نمیرسد که همهچیز مشخص است؛ تجربه تکرار قطعی ارتباطات، تکرار شکست و حذف و نابودی کسبوکارهاست.
منبع: روزنامه هممیهن – علی پیرابی